2. Inngangur
Einhver tók ákvörðun
Vorið 2020 var skólum víða á Norðurlöndunum lokað. Fótboltaæfingar féllu niður. Tónlistarkennsla stöðvaðist. Félagsmiðstöðvar lokuðu. Börn voru heima vikum saman og í sumum löndum mánuðum saman.
Einhver tók allar þessar ákvarðanir.
Það var ekki einn ákveðinn einstaklingur og markmiðið var ekki að gera börnum illt. Nýr sjúkdómur sem kallast Covid-19 var að breiðast út um allan heim. Enginn hafði fengið sjúkdóminn áður og enginn vissi hversu hættulegur hann yrði. Þess vegna reyndu stjórnvöld að hægja á útbreiðslunni með því að halda fólki frá hvert öðru. Takmarkanir komu og fóru í um tvö ár. Síðan lauk þessu og flest varð aftur eins og það hafði verið áður. Ef þú varst ung eða ungur á þessum tíma manstu kannski ekki mikið eftir þessu.
En allar þessar ákvarðanir höfðu áhrif á líf barna. Samt var sjaldan spurt hvað börnum fyndist áður en ákvarðanir voru teknar.
Það á að hlusta á börn
Næstum öll lönd heims hafa samþykkt alþjóðlegan samning um réttindi barna. Hann heitir Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna. Þar segir m.a. að þú eigir rétt á að segja hvað þér finnst um allt sem hefur áhrif á þig og að fullorðnir eigi að taka það sem þú segir alvarlega. Það er ekki nóg að hlusta. Það þarf að taka skoðanir þínar alvarlega. Næsti kafli fjallar um þennan rétt og hvað hann þýðir fyrir fullorðna.
Til þess að þessi réttur hafi raunverulega þýðingu þurfa fjögur atriði að vera til staðar:
- Það þarf að vera umhverfi þar sem þú getur sagt hvað þér finnst.
- Þú þarft að geta tjáð þig á þann hátt sem hentar þér.
- Sá sem tekur ákvörðun þarf að hlusta.
- Það sem þú segir á að geta haft áhrif.
Síðasta atriðið er það sem fullorðnir gleyma stundum. Ef þú ert spurð eða spurður eftir að ákvörðunin hefur þegar verið tekin er ekki raunverulega verið að hlusta á þig. Sama á við ef sá sem spyr þig getur engu breytt. Hvort tveggja gerðist oft á meðan Covid-19 stóð yfir.
Þegar hlustað er á börn verða breytingar
Það getur raunverulega breytt einhverju þegar hlustað er á börn. Það gerist ekki alltaf, en við höfum þegar séð dæmi um það á Norðurlöndunum.
Í Finnlandi eiga þeir sem búa til ný lög að spyrja börn hvað þeim finnst þegar lögin hafa áhrif á þau.
Á Íslandi sagði umboðsmaður barna að breyta þyrfti því hvernig sýnataka barna færi fram. Eftir það fóru börn í sýnatöku á öðrum stað en fullorðnir, þurftu ekki að bíða jafn lengi og starfsfólk var sérstaklega valið til að taka á móti þeim.
Á Álandseyjum var mikið rætt um skólamáltíðir og hvernig fjarkennsla ætti að fara fram á meðan heimsfaraldurinn stóð yfir. Árið 2021 var lögunum breytt svo reglurnar yrðu skýrari ef svipuð staða kæmi upp aftur.
Ungmenni tóku líka þátt í að skrifa þessa bók. Á fundi í Helsinki og á vinnustofu sögðu þau hvað þeim fyndist skipta mestu máli. Skoðanir þeirra höfðu áhrif á þær tillögur sem settar eru fram í bókinni. Þessar breytingar urðu ekki vegna þess að fullorðnir ákváðu skyndilega að gera betur. Þær urðu vegna þess að einhver sagði sína skoðun og einhver sem gat breytt hlutunum hlustaði.
Til hvers er þessi bók?
Oftast var þetta þó ekki svona. Börn voru almennt ekki höfð með í ráðum þegar teknar voru ákvarðanir um skólann þeirra, frítímann eða heilsuna. Mörg börn fylgdu reglunum vandlega en sáu fullorðna brjóta þær. Eftir þetta báru sum þeirra minna traust til fullorðinna. Börn sem áttu erfitt fyrir áður en heimsfaraldurinn hófst urðu oft verst úti.
Þeir sem vinna að réttindum barna í Danmörku, Finnlandi, Grænlandi, Íslandi, Noregi, Svíþjóð og á Álandseyjum skrifuðu þessa bók saman vegna þess að þeir telja að næst þegar eitthvað stórt gerist verði hlutirnir að vera öðruvísi. Það mun einhvern tímann gerast aftur, jafnvel þótt það verði eitthvað allt annað en heimsfaraldur.
Í þessari bók getur þú lesið um hvað réttur þinn til að láta skoðanir þínar í ljós og hafa áhrif þýðir í raun, hvað ungmenni sjálf segja, hvaða breytingar við viljum sjá og hvað fór úrskeiðis í þínu landi og hinum löndunum. Fyrst kemur kafli sem er sameiginlegur öllum löndunum, síðan kaflinn um þitt eigið land og loks kaflar um hin löndin.
Þú þarft ekki að lesa allt og þú þarft ekki að lesa kaflana í réttri röð.
