Ísland
Sigurveig Þórhallsdóttir |
Réttindi barna á tímum Covid-19 faraldursins
Hvað gerðist í faraldrinum?
Covid-19 faraldurinn breytti daglegu lífi barna á Íslandi. Skólastarf og frístundir röskuðust, börn þurftu að vera heima eða fara í sóttkví og nýjar reglur höfðu áhrif á það hvernig þau gátu umgengist annað fólk.
Börn lögðu mikið af mörkum til að vernda aðra í faraldrinum. Á sama tíma voru margar ákvarðanir sem höfðu áhrif á líf þeirra teknar án þess að leitað væri eftir skoðunum þeirra eða metið nægilega hvaða áhrif ákvarðanirnar gætu haft á þau.
Faraldurinn sýndi hversu mikilvægt það er að tryggja réttindi barna, ekki síst þegar bregðast þarf við neyðarástandi.
Skólar og menntun
Frá lokum árs 2019 til febrúar 2022 höfðu 55 mismunandi reglur vegna Covid-19 áhrif á starfsemi skóla á Íslandi.
Flest börn á Íslandi þurftu að fara að minnsta kosti einu sinni í sóttkví og meira en 1.000 börn fóru oftar en fjórum sinnum í sóttkví. Sum börn misstu því margar vikur eða mánuði úr skóla og frístundastarfi.
Skólar fóru mismunandi leiðir til að hjálpa börnum að halda áfram námi þegar þau gátu ekki mætt í skólann. Mörg börn fengu kennslu á netinu en öll börn höfðu ekki jafnan aðgang að tölvu, spjaldtölvu eða góðri nettengingu.
Þegar neyðarástand kemur upp verður að tryggja að öll börn geti haldið áfram námi og fái þann stuðning og búnað sem þau þurfa til að læra.
Sýnatökur og bólusetningar
Í lok árs 2021 þurftu mörg börn að fara í Covid-19 sýnatöku. Í fyrstu var framkvæmdin ekki skipulögð með barnvænum hætti. Sum börn þurftu að bíða lengi í röð utandyra í köldu veðri og starfsfólkið sem tók sýnin hafði ekki fengið sérstaka þjálfun í að vinna með börnum.
Eftir að umboðsmaður barna gerði athugasemdir við þetta var framkvæmdinni breytt. Börn fengu sérstaka aðstöðu fyrir sýnatökur, þurftu ekki að bíða eins lengi í röð og þjálfað starfsfólk sá um sýnatökur.
Þetta dæmi sýnir vel hvers vegna það þarf að huga að réttindum barna og mögulegum áhrifum ákvarðana á börn áður en ákvarðanir eru teknar.
Einnig komu upp spurningar um það hvernig ákvarðanir um Covid-19 bólusetningar barna voru teknar. Þegar börnum á aldrinum 12–15 ára var fyrst boðin bólusetning var það tilkynnt aðeins 11 dögum áður en bólusetningar áttu að hefjast. Börn og foreldrar þurftu skýrar upplýsingar og nægan tíma til að skilja þær og taka ákvörðun saman.
Þegar yngri börnum var síðar boðin bólusetning gafst meiri tími til undirbúnings og upplýsingarnar voru skýrari og aðgengilegri. Þrátt fyrir það byggðust ákvarðanir enn að miklu leyti á almannahagsmunum og því hvað hentaði samfélaginu best, fremur en að nægilega væri horft til þess sem var börnum fyrir bestu.
Börn eiga rétt á að láta skoðanir sínar í ljós
Í faraldrinum var alltof sjaldan leitað eftir skoðunum barna áður en mikilvægar ákvarðanir voru teknar. Þegar börn fengu að segja sína skoðun var það oft of seint til að skoðanir þeirra gætu haft áhrif á ákvörðunina.
Börn eiga rétt á að hafa áhrif á ákvarðanir sem varða líf þeirra
Árið 2020 byrjaði umboðsmaður barna að safna saman frásögnum barna af sinni reynslu af COVID-19. Börn sögðu frá daglegu lífi sínu, vinum og fjölskyldu, skóla, frístundum og reglum vegna Covid-19. Leitað var eftir skoðunum barna fjórum sinnum á árunum 2020 til 2022.
Með því að hlusta beint á börn fengust mikilvægar upplýsingar um hvernig faraldurinn og takmarkanirnar höfðu áhrif á líf þeirra.
Í júní 2022 sagði Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna að ekki væri alltaf hlustað nægilega á börn þegar ákvarðanir sem varða þau væru teknar. Nefndin hafði sérstakar áhyggjur af því að yngri börn fengju ekki alltaf tækifæri til að koma skoðunum sínum á framfæri.
Hvað er mat á áhrifum á börn?
Mat á áhrifum á börn, eða CRIA, er leið til að kanna hvaða áhrif ákvörðun getur haft á börn og réttindi þeirra áður en ákvörðunin er tekin.
Við slíkt mat er m.a. spurt:
Hvaða áhrif mun þessi ákvörðun hafa á börn? Mun ákvörðunin hafa mismunandi áhrif á ólíka hópa barna? Hefur verið leitað eftir skoðunum barna? Er hægt að koma í veg fyrir eða draga úr neikvæðum áhrifum á börn?
Á Íslandi hafa verið gefnar út leiðbeiningar um hvernig eigi að framkvæma mat á áhrifum á börn, en það er ekki skylda að nota þær. Umboðsmaður barna hefur lagt áherslu á að alltaf eigi að meta hvaða áhrif ákvarðanir geta haft á börn áður en þær eru teknar.
Löggjöf um neyðarástand þarf að tryggja réttindi barna
Faraldurinn sýndi einnig að réttindi barna voru ekki alltaf nægilega tryggð í lögum um viðbrögð við neyðarástandi.
Lög sem sett eru til að bregðast við neyðarástandi ættu frá upphafi að tryggja réttindi barna með skýrum hætti.
Hvað þarf að gera betur næst?
Neyðarástand getur skollið á skyndilega og stundum þarf að taka ákvarðanir hratt. Við þær aðstæður er mikilvægt að allir viti hvernig eigi að tryggja réttindi barna.
Það þarf að vera til viðbragðsáætlun þar sem tekið er mið af þörfum og réttindum barna, m.a. varðandi menntun, heilbrigðisþjónustu, frístundir og stuðning.
Börn ættu að taka þátt í gerð slíkrar áætlunar frá upphafi.
Þau ættu að fá upplýsingar sem þau skilja og raunveruleg tækifæri til að láta skoðanir sínar í ljós áður en ákvarðanir eru teknar. Hlusta þarf á sjónarmið þeirra og taka þau alvarlega.
Ungmennaráð geta einnig hjálpað til við að tryggja að börn hafi áhrif á ákvarðanir í nærumhverfi sínu, sérstaklega þar sem sveitarfélög veita börnum margvíslega mikilvæga þjónustu þegar neyðarástand skellur á.
Rýming Grindavíkur vegna eldgosa sýndi aftur að stjórnvöld voru ekki nægilega vel undirbúin til að tryggja réttindi barna þegar neyðarástand kemur upp. Ekki var til sérstök viðbragðsáætlun fyrir börn. Líkt og í Covid-19 faraldrinum var ekki leitað nægilega eftir skoðunum barna, þarfir þeirra voru ekki metnar sérstaklega og þau fengu ekki alltaf upplýsingar á þann hátt sem þau gátu skilið.
Til þess að vera betur undirbúin þarf að liggja fyrir viðbragðsáætlun um hvernig réttindi og þarfir barna verða tryggð í neyðarástandi. Börn eiga að taka þátt í gerð slíkrar áætlunar frá upphafi.
Norðurlöndin geta einnig lært hvert af öðru og unnið saman að betri leiðum til að vernda réttindi barna þegar neyðarástand ríkir.
Börn missa ekki réttindi sín þegar neyðarástand ríkir. Þess vegna þarf að liggja skýrt fyrir hvernig réttindi þeirra verða tryggð þegar neyðarástand kemur upp.